banner62

Çhemê Muzıri, Çımê Muzır Bavay, serva sarê Dêrsımi cawo de hewl cêno. Çımê Muzıri, çımewo de bımbareko. Qom niaz u qırvanê xo cêno sono na çımey ser, az uzê xorê gulvang u mınete keno. Hên aseno ke mitolojiyê Muzır Bavay xeyle khano. Belka ki hazar-serru ra nat vajiyo. Vatene ra gore; Waxtê İbrahim Pêxamberi biyo. Coka, na derheqe de xeyle efsaney estê, qesey biyê, amê na roze. Ni efsanu ra juyê ki niara:

Dêrsım; Hetê Vacuğe de şüaneyê bi, namê xo „Muzır“ bi. Muzır şüanê İbrahim Pêxamberi bi. Muzıri cırê mêsın çıraynêne, miyi dıtêne, ron u pêndır vetêne. 

Rozê, dı teney vergi amey lewê mêsıni. Ju qer,- ju ki sıpe bi. Ni vergu Muzıri ra ju miye waste. 

Muzıri vake: 

-"Nêbeno, no Mêsın yê mı niyo, ni Miy ki miyê mı niyê. Wayiri ni Miyi bavokê mı kerdê. Ez ninu çıtur bêdestur sıma dine?"

Vergu têju veng ra va:

-"Tı ke bêdestur nêşkina ju Miye ma dê, ma qayitê mêsıni beme, hata ke tı şiya wayirê mêsıni ra destur guret ama."

Muzıri vake:

-"Sıma vergê yavaniyê, khoviyê. Ez hata şêri perskeri bêri ke, sıma mêsıni pêro wenê qedenenê. Çıtur gumanê mı ve sıma bêro ke?"

Vergu Muzıri rê hirê çiyu sero sondê gırani werdi:

Çêneka azeva ke çê piyê xode menda, guna daye sero.

Cênika ke saji verde nun pozena, nunê xora nêdana theyr u thuri, guna daye sero.

Kokıma ke gêzo khan u neweyi pêra gırêdana, pê zerê çêyi runa de, guna daye sero. 

Vergu na hirê çiyu sero reyna sondi werdi, va: 

-"Ma Mêsın rê thawa nêkeme, fek pa nêname." 

Muzıri sondê vergu rê tivarê xo ard, kut'ra raye şi. Tayê ca ke şi, xo-xode vake; “Hey wax! Ezvaji vergu ez xapıtu, çıtur bi ke mı vatena vergu kerde!” Eve weswese şi lewê wayirê Mêsıni. 

İbrayim Pêxamberi niada ke, Muzır nawo bovera yeno, mêsın ver çino. Muzıri ra perskerd:

-"To mêsın koti caverda, ama?"

Muzıri va:

-"Mı mêsın lewê vergu de caverda, bavokê yinu kerd." 

İbrahim Pêxamberi vake:

-"İnson coru mêsın bavokê vergu keno? Tivarê to çıtur yinurê ame?“

Muzıri vake:

-"Vergu hirê gunawunê gıranu sero sond werd ke, yi qarsê mêsın nêbenê.“ Dıma va: “hal mezal nia nia..” 

İbrahim Pêxamberi, Muzıri ra vake: 

-"Ma eke hênyo.. Hora ke vergi qarsê mêsın nêbiyê, yinura vaze: Vergi, wertê Mêsıni ra ju Miye pê qayil bê, xorê bijêrê berê."

Muzır reyna eve weswese kut'ra raye, ame diarê mêsıni. Ame ke, çı bivêno.. eke Mêsın nawo meğel dero, vergo qer na het de, vergo sıpe ki do het de vıneto. 

Muzır ke ame, vergu, cıra pers kerd, vake:

-"To şiya, wayirê mêsıni se va?“

Muzıri vake: 

-"Wayiri vake: “Wertê Mêsıni ra kamci miye ke pê qayil benê, cıra weçinê berê."

Yê Muzıri ki hora teyna jukhêk miya xo wertê mêsıni de biye, a miye ki çond serri bi ke estewrıne biye, hona newe bivi awre. Vergi kuti wertê Mêsıni, feteliyay, miya Muzıri çinıte we, gurete berde. Muzıri xorê vengê xo nêvet. 

Vergu miye doymê şüye de, cawo tholde de zaynê, zewnzê voreki bınê miye ra gureti, miye verdê ra. Miye qırrê peyser amê wertê mêsıni. Muzır şi, dest na miye ra ke, vergu miye zayna. 

İbrahim Pêxamber ame lewê Muzıri. Mêsıni de şêrkerd, hekmete de mend. Niada ke letê de mêsıni qero, letê dê mêsıni ki sıpiyo. Sas bi mend. Hên düri ra vınet, tenê motê cı bi. Bado 

Muzıri ra vake:

-"No sırr torê koti ra ame?"

Muzıri thawa nêvake, hên sukıt mend. Muzır Haqê xode zaf mordemo de raşt bi. Ey khoçıkê sıt nêdıtêne ke nunê xorê qatığ kero. Muzıri vatêne “sıt amaneto”, nunê xo hên anculi werdêne. 

İbrahim Pêxamber rozê gına pıro ke, Muzır wayirê kırametewo. Kut'ra dıme, fişt qesu ke şêro dest. Muzır sermayiya u avoro rema. 

İbrahim Pêxamber kut Muzıri dıma, Muzıri her ke gama xo avoro este hard, hurendia pasna ra jê sıti ağwa sıpiye bell biye, biye jêde. 

Mavênê Muzıri ve İbrayim Pêxamberi ra bi hira, jumini ra kuti düri. Eve na hal Muzıri çewres game eşte. Hurêndia gama çewreşine de şi kemer de sırr bi. Çewres ca de çewres çımê ağwe vejiyay, bi laşêr. 

Yi vorekê ke vergu berdi, bi vosnê qer u sıpey. Yinu ra ju vosn serva İsmayilê lazê İbrayim Pêxamberi bi ve qırvanê boraxi. 

Sılavêrê qırvanê boraxi bi ve hene, loqlê qırvani bi moreki. Qurçıkê qırvani ra amên vırajiya. Goştê yi voreki ra çewres qor de mordemi nişti ro nun werd. Coru pırtıkê de goşti hêçe nêşi. 

Vanê ke; "Vosnê dıyine hona vinetayiyo. Key ke qomê homete kut ve tenga de gırane, o vosn ki o taw beno qırvan, beno qeda u qelxanê homete vera." 

Oncia vanê ke; "Payizo peyen ke ame, Çımê Muzıri çewres roze şiren rezeno, çewres rozê ki thal u tırso."

____________________

Arêker: Hawar Tornêcengi
Perloda Piltan, Usar 2021, amor 8 de vejiye.
Not: Tayê cawu de namê Muzıri beno "Munzur". Resmiyet de ki namê Çhemi ki "Munzur"o, namê koyi ki "Munzur"o.

***

Dersim Mitolojisinde "Munzur Efsanesi"-2

Munzur Gözleri ve Munzur nehri Dersim halkı için önemli derecede kutsal bir ziyaret mekanıdır. Dersim halkı niyaz ve kurbanlarını alıp bu gözlere gider, orada gülbeng ve dualar eşliğinde ibadetini yapar. Öyle görünüyor ki mitolojide anlatılan Munzur Baba hikayesi bayağı eskidir. Hikaye, bin yıl, hatta daha fazla bir zaman dilimi öncesine gider. Söylenceye göre İbrahim Peygamber zamanıymış. Bu konuda başka yerlere ait başka efsaneler de vardır ve bunlar anlatıla anlatıla günümüze kadar gelmiştir. Bu efsane anlatımlarından bir de Munzur Gözlerine dair olan anlatımdır. Bu anlatımın iki versiyonu vardır. Biz burada bu anlatımın ikinci versiyonuna yer vereceğiz:

Dersim’de Vacuğe-Ovacık ilçesi tarafında Muzır-Munzur adında  bir çoban varmış. Bu Munzur, İbrahim peygamberin çobanıymış. Munzur, İbrahim peygamberin koyunlarını güder, sağımını yapar, sağdığı bu sütlerden de  peynir üretirmiş. 

Bir gün iki tane kurt koyun sürüsüne yaklaşmış.  Bu kurtlardan biri kara-mor, bir de beyaz bir kurtmuş. Bu kurtlar, çoban Munzur’dan bir adet koyun istediler. Munzur dedi:

- Olmaz! Bu koyunlar bana ait değil. Bunları sahibi bana emanet etmiş. Onun için bir tane de olsa ben bunları izin almadan size veremem.

Kurtların ikisi birlikte seslerini yükselterek dediler:

- Madem sen bu koyunlardan birini bize sahibinden izinsiz veremiyorsun, o halde koyunlara biz göz kulak olalım, sen git sahibinden izin al gel!

Munzur çoban kendilerine cevaben dedi:

- Sizler dağın yaban kurtlarısınız. Ben gidip koyunların sahibinden izin alıp gelinceye kadar siz bu sürüdeki koyunların hepsini yiyip bitirirsiniz. Bu durumda ben size nasıl güveneyim?

Bunun üzerine kurtlar Munzur çobana üç şey üzerine ağır yemin ettiler:

- Baba evinde kalan genç kızın günahı boynumuza olsun! 

- Sacın önünde yufka ekmeği pişiren ve bu ekmekten kurda kuşa dahi vermeyen kadının günahı boynumuza olsun!

- Evini bağladığı çalı süpürgeleriyle süpüren ve temizleyen kadının günahı boynumuza olsun!

Kurtlar bu üç şey üzerine ağır yemin içtikten sonra çoban Munzur’a dediler:

- Korkma; biz koyunlara ağız sürmeyiz! 

Bunun üzerine çoban Munzur kurtlara itimat etti ve izin alıp gelmek için yola koyuldu. Biraz yol aldıktan sonra kendi kendine dedi ki; “Eyvahlar olsun; herhalde ki kurtlar beni kandırdı. Ben nasıl oldu da onlara güvendim!” Bu korkusu içinde olarak koyun sürüsünün sahibinin yanına vardı.

İbrahim peygamber baktı ki Munzur budur karşıdan arkasında koyun sürüsü olmadan geliyor. Munzur’a sordu: 

- Sen koyun sürüsünü nerede bırakarak geldin? Munzur:

- Ben koyunları kurtlara emanet ederek geldim. İbrahim peygamber dedi:

- İnsan hiç koyun sürüsünü kurtlara emanet eder mi? Sen nasıl kurtlara güvenirsin? Munzur:

- Kurtlar bana üç ağır şey üzerine yemin içerek koyunlara ilişmeyeceklerini ve göz kulak olacaklarını söylediler. Arkasından:

- Hal durum bu bu… diyerek, kurtlarla arasında geçen meseleyi anlattı. İbrahim peygamber Munzur’a dedi:

- Madem öyle ve şayet kurtlar koyun sürüsüne ilişmemişlerse, onlara de; “Koyun sürüsünden beğendikleri bir koyunu alıp götürebilirler.” 

Bunun üzerine çoban Munzur yine içindeki korkularla koyun sürüsünün yanına dönmek için yola koyuldu. Geldi ki ne görsün. Baktı ki kara-mor kurdun biri bir tarafta, beyaz kurdun biri bir tarafta koyun sürüsü oturup dinlenmektedir. Munzur geldiğinde kurtlar kendisine sordular:

- Sen gittin mi; sürünün sahibi sana ne dedi? Munzur:

- Sahibi dedi; “Sürüden beğendikleri koyunu seçip alıp götürsünler!

Bu sürünün içerisinde Munzur’un bir tek koyunu vardı. O koyunda kaç senedir yavru doğurmamış, ancak yeni hamileydi. Kurtlar sürüye dalarak gezdiler ve sürünün içerisinden Munzur’a ait olan koyunu seçip beğenerek alıp götürdüler. Garip Munzur, bu duruma içerlense de sesini çıkartmadı. 

Kurtlar koyunu alıp tepenin arkasına götürdüler. Orada koyuna doğum yaptırdılar ve bir çift kuzu dünyaya geldi. Kurtlar koyunun kuzularını alarak koyunu saldılar. Koyun meleyerek sürünün içerine geri geldi.Munzur gidip koyunu muayene ettiğinde hamile olmadığını fark etti.

İbrahim peygamber Munzur’un yanına gelerek koyun sürüsünü gözlemledikten sonra hayretler içerisinde kaldı. Baktı ki koyun sürüsünün yarısı kara-mor, diğer yarısı da beyazdır. Bu duruma çok şaşırdı. Öyle uzaktan bu durumu gözlemledi durdu. Sonra çoban Munzur’a dedi ki:

- Bu Hakk’ın hikmeti, bu sır sana nerededen gelmedir?

Munzur cevap vermedi. Öyle sesiz kaldı. Munzur, yüreği çok temiz ve Allah nazarında doğru bir insandı. O bir kaşık sütü bile sürünün sahibinden izinsiz alıp içmez, ekmeğine katık yapmazdı. Munzur derdi; “süt de emanettir.” Bu sebeple ekmeğini o şekilde yavan yerdi. İbrahim peygamber bu olay üzerine Munzur’un keramet sahibi-ermiş bir insan olduğunu anladı. Arkasına düştü, konuşturmaya ve elini öpmeye çalıştı. Bu durumda utanan Munzur, İbrahim peygamberin yanında ayrılarak yokuş yukarı doğru koşmaya başladı.        

İbrahim peygamber kaçan Munzur’un ardına düştü. İbrahim peygamberin önünden kaçan çoban Munzur’un her adım atışında topuğunun değdiği yerde süt gibi ak-beyaz sular köpürerek fışkırmaya başladı. Munzur, bu şekilde git gide İbrahim peygamberden uzaklaştı. Bu halde Munzur tam kırk adın attı. Kırkıncı adımda kayaların arasında sır oldu-kayboldu. Kırk gözeden su çıktı ve bunlar birleşerek bir nehir oldu. O kurtların götürdüğü ikiz kuzular da kara-mor ve beyaz iki koyun-koç oldu. Onlardan biri İbrahim peygamberin oğlu İsmail için Borax-Burak (kurban) oldu. 

Burak kurbanın midesindeki mayıs kına oldu, bağırsakları da düğme oldu. Kurbanın cimcik-ödemi ile maya yapıldı. Kurbanın etiyle kırk sefer sofraya oturularak kurban yemeği yenildi. Kurbanın hiçbir parçası telef olmadı. 

Derler ki; “O ikinci kuzu yavrusundan olan koç hala durmaktadır. Ne zaman ki toplum bir darlığa düştü o da o zaman kurban olacak, toplumu günahlarından ve darlıktan kurtaracaktır.” Yine inanılır ki; “Sonbahar geldiğinde Munzur gözleri kırk gün tatlı akar, kırk gün de acı-thal ve ekşi akarmış.”

____________________

Derleyen: Hawar Tornêcengi
Zazaca/Kırmancki’den Türkçe çeviri: Asmên Ercan Gür
Yayın: Piltan Dergisi-2021 8. Sayı. 
Not: Kırmanciki-Zazaki dilinde Munzur-Munzur gözleri, “Muzır- Çhımê Muzıri” olarak telaffuz edilir ve yazılır. Buradaki dağın adı da Koyê Muzıri-Munzur Dağı’dır. Burası gözleriyle birlikte bir ziyaret mekanıdır.   

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
Asmen Ercan 2022-08-25 17:29:37

Sizce Dersim halkı bu efsane ve anlatıdan nasıl dersler çıkartmalıdır?