banner62
BİST
4.962,97
ALTIN
1.077,07
DOLAR
18,65
STERLİN
22,90
EURO
19,65

GOLA ANA BUYERE
Hawar Tornêcengi

Gola Ana Buyere, Pılemoriye ra deva-devê 45 km düriya. Na gole koyê Ujbendi sero jü gola de xeyle hira u xoriya. Hermê çhepi ser ke dêmdina (yanê rozşiwari/batı ser), çımê Munzuriyo ke Vacuğe de, ey vênena. Davacêr ke sona, Derê Aliqole ra bijê hata koyê Kêşişi, Cınd ra bijê olağa Heyderu ro yena hardê Demenu u Halvoriye. Avoro, hetê zımey ro ke xo çarnena, kertê Askiregi de yena Mazra Koy (suka Pasê Temıri), Dıze, Pancıras, Zımage, Harşiye, Aynıge, Mêçiye, Pardiye, Mazra, Pırdosur de vêjina. Kertê Askiregi de dêmdina ra deşta Birmu, yanê hetê Lêrtıgi. Qocesori, Pulur, Mırcan de resena Erzıngan.

(Fotoğraf: Haydar Çetinkaya)

Ağwa Gola Ana Buyere hewz u keska. Coru, ne jêdina, ne ki kêmina. Eve asmu vortis bıvoro ki, ağwa gole hên jüane manena. Dormê gole de hêniyê hurdi estê ke, ağwa xo zaf zaf serdına. Vore her daym dormê gole de nêqedina. Serre yêna serre ser, hona ki a vore nêvıleşina ro. Sarê dormi ra gore gola Ana Buyere jü Anawa de wayirê kırameta. Coka “Ana Buyere” name bena. 

Ezvaji raşt ki hêniyo. Gorê efsanê Duzgıni, çar wayê Duzgın Bavay benê. Ni çaremena way ki gılê kowunê Dêrsımi seroyê. Mekanê Duzgın Bavay ra ke niadana, nisanê ni çaremine wawu gılê kowu ra vênena. Buyere, Jêle, Bağıre, Xaskare. (tayê ki vanê; Harşiye ve Karuniye ki wayê Duzgın Bavayê) Ni çarêmena way sodır tiji ke zereq da, vırare finê jümini ra. Vatene ra gore, ni sıtara sarrê Dêrsımiyê. Rıskê hometa sarrê Dêrsımi eve destê ninu jêdino. Ni jiari murodê isoni anê hurêndi. Duzıgın Bava ki pilê jiarano. O, gola Dêrsımi de jü ustına (mianiya) mianiya. 

Oncia bêrime mesela Gola Ana Buyere ser: 

Hona ke qom usar warunê xode mıqerem nêbi, sıfte sono gola Ana Buyere ser. Uza qırvanu sarebırnenê, niyazu keno vıla. Weşiy u nêweşiya zav-zeç u mal-mulê xorê düay keno. Payiz ke ame, sarrê waru oxto ke barkero bêro dewu, reyna qırvan u niyazunê xo cêno sono na jiare ser. Serva jêdayişê rıskê xo, cırê beno mınetkar. 

Na jiare en jêde cênc u rowali ziyaret kenê. Çênêy u lazê azevê ke esqê jüvini biyê, sonê Gola Ana Buyere ser. Her jü, jü saye cêno xo dest, haskerdoğu ra çêneke hetê çhepi ser, lazek ki hetê rasti ser jümini ra benê cia sonê. Sayê ke dest derê, erzenê zerê gole. Hora ke ni say hurd'mêna amêy têhet, bızoniyo ke merdene ra qêyr kês ni haskerdoğu nêşikino cêra kero. Hora ke say nêamey têlewe, nêreşti jümini, haskerdoği qederê xorê benê gerreçi. Cênci hirê rey dormê na gole de ture erzenê, dorme de çerexinê. Eger dilegê de xo ke esto, o waxt anê 'ra zon. 

Sarrê Dêrsımi ra gore, na Gole zaf jiargiya. Coru mal u gawu nêbenê na gole de nêşünê. Usar ke ame, dewê ke koyê Ujbendi rê wayirê; koyê ke nêjdiyê Gola Ana Buyere derê, ine danê Şêkaku. Şêkaki na kowu ra hirê-çar asmi suriyunê xo çıraynenê. Wayirê ni kowu (ya dewê, ya ki aşirê. Teyna mordemi wayirê ni kowu niyê) Şêkaku ra seveta na kowu icar cênê. 
Şêkaki hetê cêri ra yênê. Jêder wayirê itiqatê Kırmanciye niyê. Raya Haqi rınd nas nêkenê.  

Vatene ra gore; 

Şêkaku ra dı şüanu ardo ke mêsınê xo biyarê na Gole de bışüyê. Seke mêsın qelevno zerê Gola Ana Buyere, jü astoro de qır vêjiyo, verdo na mêsıni dıma, her jüya mêsıni perno hetê ra. Awa-nawa Şêkaki ki ke amey na kowu ser, anê Gola Ana Buyere sero qırvanu sarebırrnenê, hên mêsınê xo çıraynenê. 

Vatena de bine ra gore ki; 

Şüaniyunê Şêkaku ra jüyi, ardê ke vosnunê ağayê xo na Gole de bışüyo. Hama cıra dı vosni Gole ontê bınê xo, vosni tey biyê vindi. Şüane tersunê ağayê xo ver nişto ro, bervo u zuko. İtiqatê xo amo ve Gola Ana Buyere, mıneta xo kerda. Sondi werdo ke, reyna çiyo nianen mekero. Dora dıme Gola Ana Buyere ra veng amo gosê şüaney, vajiyo ke: 

"Tiya ke ama'ra xo, de so! Vosnê to hayê cêr verê çırtane de çerenê!" 

Raşt ki şüane sono ke, vosnê xo hayê verê çırtane de; varva dewa Mazra Koy çerenê. 

Coka, khal u bela ra nat vajino ke, çımê ağwa çemê Muzıri en sıfte Gola Ana Buyere ra berbeno. Çımo jü sono Vacuğe de vêjino, çımo bini ki verva Mazra Koy de (hetê Askirêgi de) wertê kemeri ra bell beno, phoncas metroy ra jêde erjino cêr. Tıvana çırtana de hêvetına. Sızına vayê xo serdına, ağwa xo ki jê kef u kopıri sıpê kena. Yena Zağgê de resena çhemê Pılemoriye, bado bena çhemê Harçiki. Mamekiye de bena ve Munzur.

Gola buyere sero Hêliyo Sırsalek weşiya xo rameno. O ki Dêrsım de bımbareko, nino kiştene.


***


GOLA ANA BUYERE (BUYER ANA GÖLÜ)

Hawar Tornêcengi
Türkçe Çeviri: Ercan Gür

Buyer Ana Gölü, Dersim’in Pülümür ilçesine yaklaşık 45 km. uzaklıktadır. Bu göl, Ujbendi Dağı’nın zirvesinde bir göl olup, bayağı derin ve geniş bir göldür. Sol kola doğru, batı yönüne döndüğünde, Ovacık Gözleri’ni görürsün. Aşağı doğru gidersen, Aliqolê Deresi’nden tut ta Keşiş Dağı’na kadar, oradan da tut ta Hayadaran aşireti ve Demenan aşireti yerleşim bölgesi ile Halvori’ye kadar gidersin. Yukarı kuzeye doğru yönünü döndüğünde ise, Askireg köyü sırtından Mazra Dağı (Pasê Temırıi yerleşkesi), Dıze, Phancıras, Zımage, Harşiye, Aynıge, Mêçıye, Pardiye, Mazra ve Pırdesur köylerinde çıkarsın. Aşkireg sırtından ise Birmu tarafına geçersin. Yani Lertıgi tarafına. Qocesori, Pulur ve Mercan tarafından ise Erzincan’a ulaşırsın.      

Buyer Ana Gölü’nün suyu mavi ve yeşil renk tonundadır. Gölün suyu hiçbir zaman eksilmez ve artmaz. Aylarca yağan yağışa rağmen gölün su seviyesi sabittir. Gölün etrafında suyu çok soğuk olan ufak tefek çeşmeler vardır. Gölün etrafında yaz kış kar hiç eksik olmaz. Sene tamamlanıp yaz olduğu halde o kar hiç erimez. “Buyere” ismi, kutsal ve keramet sahibi bir kadından-anadan gelmektedir. Bu sebeple gölün ismi ve bu simden adını alan ziyaret mekanı “Ana Buyere” olarak anılır.

Ben bunun, doğru ve gerçek olduğuna inanıyorum. Düzgün Bava efsanesine göre, Duzgı’nın dört kız kardeşi varmış. Bu dört kız kardeşle anılan isimler Dersim coğrafyasında yüksek olan dört dağ zirvesine adını vermiştir. Düzgün Bava dağından-zirvesinden bakarsan, bu dört dağın zirvesini bir nişangâh olarak görebilirsin. Bunlar; “Buyere, Jele, Bağıre ve Haskare” adlı zirveleridir. (Bazıları da Harşiye ve Karuniye zirvelerinin de Düzgün Bava’nın kız kardeşleri olarak anıldığını ifade ederler.) Bu dört zirve (dört kız kardeş) sabah güneşinin ilk ışıkları ile birbirleriyle eş zamanlı olarak selamlaşırlar. Söylenceye göre bunlar, Dersim halkının koruyucu melek ve yıldızlarıdır. Dersim halkının rızıkı bunların eliyle berekete dönüşür. Aynı zamanda bu ziyaretler, birer murat yeridir. Bava Duzgı (Düzgün Bava) ise bu kutsal ziyaret yerlerinin en kerametlisi olarak en büyüğüdür. O, Dersim coğrafyasında bu inancın bir bel kemiği, bir ana direği ve figürüdür.  

Tekrardan Buyer Ana Gölü meselesine dönecek olursak:

Halk, bahar başlayıp da yaylaya girmeden önce, ibadet için evvela Buyer Ana Gölü Ziyareti’ne gider. İnsanlar burada çılalarını-mum yakar, kurbanlarını keser, niyazlarını dağıtırlar. Kendi çocukları, mal ve davarları için sağlık ve rızık duaları ederler. Bir de güz vakti geldiğinde, yani yayla zamanı sona erdiğinde tekrardan niyaz ve kurbanlarla bu ziyarete gidilir. Bu sefer de çoluk çocuklarının sağlıkları için ve elde ettikleri rızıkların minnetine şükür duaları edilir.     

Bu ziyareti en çok evlenme çağındaki genç ve bekar insanlar murat dilemek için ziyaret ederler. Birbirine aşık gençler Buyer Ana Gölü ziyaretine giderler. Her biri eline bir elma alarak göle doğru giderler. Sevgililerden biri gölün sağ kıyısına doğru, diğeri ise gölün sol kıyısına doğru yürürler. Bu sırada elerlindeki elmaları göle atarlar. Şayet bu elmalar gölün üstünde yan yana gelirse, o vakit bilinir ve inanılır ki bu gençler ölümlerine kadar birbirinden ayrılmayacaklar. Şayet elmalar yan yana gelip birbirine kavuşmaz ise, gençler üzülür ancak bu kaderlerine razı olurlar. Öte taraftan gençler, tam üç kere bu gölün etrafını turlarlar. Dileklerini de bu attıkları turlar esasında dile getirirler.

Dersim halkına göre, bu göl bir ziyaret yeri olarak çok önemli kutsal bir mekandır. Bu sebeple hiçbir zaman davarlını ve eşyalarını götürüp bu gölün sularında yıkamazlar. Bahar geldiğinde, bu gölün olduğu Ujbend Dağı’nı ve çevresini mesken tutan köyler, bu yaylaları koyunlarını otarmaları için Şekaku-Şavaklılara verirler. Şavaklılar da bu yörede üç dört ay koyun sürülerini yayarak otarırlar. Bu dağları mesken tutmuş yerleşik aşiret ve köylüler bu iş için Şavaklılardan belirli bir ücret alırlar. Yani buraları icara-kiraya verirler. 

Şavaklılar aşireti, Dersim’in güneyinden (Pertek-Çemişgezek) gelen yarı göçer bir aşirettir. Çoğu bu yöre halkı gibi Dersim Kırmanciye (Raa Hegi) inancından değildir. Böyle olunca bu inancı yeterince bilmezler. Ancak söylentiye göre Şavaklılar, bu inancı başlarına gelen birkaç olaydan sonra zamanla tanımaya ve öğrenmeye başlamışlar.  

Bu söylencelerin ilki bu şekildedir:

Şavaklılardan iki çoban koyunlarını bu gölde yıkamaya kalkmış. Ne zaman ki koyun sürüsünü göle salıyorlar, kır bir at gölden çıkarak bu sürüyü gölden kovuyormuş. Böyle olunca koyun sürüsü her bir tarafa dağılıyormuş. Bu olaydan sonra Şavaklılar da bu gölün kutsiyetini benimsemiş; Dersim halkı gibi gölün kıyısında kurbanlar kesip adak adamışlar. Bu şekilde koyun sürülerini otarmayı sürdürmüşler. 

Ana Buyer Ana Gölü ile ilgili bir başka söylence de bu şekildedir:

Yine bu Şavaklı çobanlardan biri ağasına ait olan koçları bu gölde yıkamaya getirmiş. Böyle olunca göl, bu koçlardan ikisini dibine doğru çekmiş. Bu olaydan ötürü kendini suçlu gören ve ağasına hesap veremeyeceğini düşünen çoban çok korkmuş ve ağlamaya, dövünmeye başlamış. Ancak bir taraftan da gölün kutsiyetine inanmış. Bunun üzerine bir daha koyunları gölde yıkamayacağına dair yeminler etmiş. Bu yemin sonrası gölden bir ses çobanın kulağına gelmiş. Gelen ses şöyleymiş:

“Madem sen bu gerçekliğin sırrına erdin, o halde buradan git! Bak, senin yıkamaya getirdiğin koçların ikisi şelalenin orada otlamaktadırlar.” 

Bu sebeple deniliyor ve inanılıyor ki, ezelden beri (kahl u beladan beri) Munzur Gözeleri evvela Buyer Ana Gölü’nden doğar. Bir göz Ovacık’ta yeryüzüne çıkar, diğer göz de Mazra Dağı tarafında (Asgireg/Kocatepe köyü) bir taşlıkta elli metreden doğar ve aşağıya dökülür. Burası çok heybetli ve ürkütücü bir şelaledir. Bu şelalenin sebep olduğu esinti insanı üşütecek derecede soğuktur. Suyu da süt gibi beyaz ve köpük köpüktür. Bu su akarak gelip Zağge deresinden Pülümür vadisinde çaya kavuşur. Pülümür çayı da buradan itibaren  Harçik çayına dönüşür. Bu çay, Mameki’de Golê Çhetu ziyaret yerinde Munzur ile birleşir. 
Buyer Ana Gölü üzerindeki kayalıklar Heliyê Sırsaleke’nin (Mısır Akbabası) yaşam alanıdır. Bu kuş türü de Dersim’de Munzur suyunda yaşayan kırmız pullu alabalık ve Munzur dağlarında yaşayan dağ keçileri gibi kutsaldır. Toplumda, bu balık ve keçilerin avlanması, bu akbabanın vurulması büyük günahtır.

(Fotoğraf: Duzgı Dikme)

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
Xane Xoser 2022-11-02 09:18:43

Ana Buyere, Gole Buyere adını maalesef Dersim'in kendi yaşayanları tarafından "Buyer Baba" ya döndürdü. Aynı şekilde yine Düzgün Bava'nın kızkardeşi olan Bağıre Sıpiye de Bağır Baba, Bağır Paşa oldu. Bu ziyaretleri erkekleştirdikleri gibi bir de Türkçeleştirerek onlara yeni hikayeler yazdılar. Bu bir iç asimilasyondur ve görünen o ki yöre halkı bununla yeterince mücadele etmiyor. Çok yazık.

Hawar Tornecengi'nin aktardıklarına ek olarak: Ana Buyere'nin 40 meleği vardır ve bu melekler özellikle yeni doğan bebeklere kırk gün koruyuculuk ederler. Yine bu 40 melek için Dersim mitolojisinde anlatıları çoğaltmak mümkündür. Bu anlatıları kaybetmemek adına çalışmalıyız, dilimizde çoğaltmalıyız... "Ya Ana Buyere'nin kırk melakesi, yetişin, koruyun" diyebilmeliyiz.

Xanê xoser